Delen
Wat als de stroom langdurig uitvalt? Extreem weer ervoor zorgt dat mensen niet naar hun werk kunnen? Of een cyberaanval het logistieke systeem platlegt, zoals onlangs bij de Albert Heijn? Hoe zorgen we er dan voor dat de samenleving blijft draaien? Daarover gaat maatschappelijke weerbaarheid. Niet alleen als overheid, maar met de hele samenleving voorbereid zijn én door kunnen gaan.
Juist de regio is de plek om dat te organiseren. Olaf Prinsen, burgemeester van Heerde en Algemeen Bestuurslid van de Regio Stedendriehoek en Erwin Hoogland, gedeputeerde in Overijssel, spraken er onlangs over tijdens de European Week of Regions and Cities in Brussel. In dit artikel vertellen zij hoe de regio en de provincie bouwen aan een weerbare, veerkrachtige en toekomstbestendige samenleving.
Klimaatverandering, oorlog in Europa, digitalisering en de energietransitie zorgen voor onzekerheden. Tegelijkertijd zijn we steeds afhankelijker van systemen en voorzieningen die we niet altijd zelf in de hand hebben. Dat maakt ons kwetsbaar.
“Waar we eerder bij een dreiging vooral dachten aan Defensie als de partij die de problemen voor ons oplost, is nu duidelijk dat we dat met z’n allen moeten doen”, zegt Olaf Prinsen. Maatschappelijke weerbaarheid is onderdeel van zijn portefeuille. “Overheid, bedrijven, onderwijsinstellingen, maatschappelijke organisaties en inwoners: samen moeten we zorgen dat we door blijven draaien als er een crisis is.”
Erwin Hoogland ziet dezelfde brede opgave. Hij houdt zich vanuit de provincie Overijssel onder andere bezig met ruimte voor Defensie, defensie-industrie en weerbaarheid. “Naast dat we landelijk gezien autonoom en zelfredzaam moeten zijn, geldt dat ook op lokaal en regionaal niveau. Of het nou gaat over langdurige stroomuitval, waterverontreiniging of verstoringen in logistiek: we moeten ons als maatschappij voorbereiden op alle mogelijke scenario’s”.
Die scenario’s zijn groot en uitdagend. Ons daarop voorbereiden begint met gezond verstand, benadrukt Olaf.
“Zorg voor een voorraad eten en drinken in huis en een opgeladen powerbank. Houd er als bedrijf rekening mee dat je op een moment niet bij je digitale personeelsbestand kunt. Print daarom elk half jaar een medewerkerslijst uit en leg die in de kluis. Het gaat om zulke simpele dingen. Vanaf daar ga je verder bouwen.”
Ook onze directe omgeving wordt belangrijker. Wie verleent bijvoorbeeld zorg als de vaste zorgverlener door extreem weer niet kan komen? Misschien kan iemand uit de buurt tijdelijk iets betekenen. “Probeer niet voor alle scenario’s een compleet plan te hebben, maar doe het stap voor stap”, zegt Olaf. “Maak het simpel en tastbaar.”
Juist de regio is volgens Olaf een logische schaal om maatschappelijke weerbaarheid te organiseren. “Wij vormen als regio een daily urban system. Alles wat je nodig hebt voor je dagelijks bestaan, vind je hier: openbaar vervoer, scholen, werk en winkels.”
Een afzonderlijke gemeente heeft niet alles zelf. “In de stad zijn geen boeren, op het platteland is geen ziekenhuis”, zegt Olaf. “Tel je alles bij elkaar op, dan kun je alles van dichtbij halen.” Daarnaast is de regio Stedendriehoek klein genoeg om elkaar te kennen. Dat is een groot pluspunt voor de samenwerking.
Dat pluspunt helpt bij de Whole of Society-aanpak van de regio Stedendriehoek. Overheid, bedrijfsleven, maatschappelijke organisaties en inwoners werken in een netwerk aan meer weerbaarheid. Wie doet wat in tijden van crisis? Wat kunnen we voor elkaar betekenen? Niet pas als het te laat is, maar nu al.
Deze aanpak maakt de samenleving sterker, ook als er geen crisis komt, volgens Olaf. Hij legt dit uit aan de hand van een voorbeeld.
“In onze regio vind je bedrijven die onderdeel zijn van een groter concern. Dat concern kijkt natuurlijk naar de cijfers: is een specifieke productielocatie rendabel? Vanuit de Whole of Society-aanpak zouden wij afspraken met het bedrijf in de regio kunnen maken. Dat wij in tijden van crisis een aggregaat voor ze regelen, dat zij blijven produceren voor mensen in de Stedendriehoek en dat wij daar geld voor over hebben. Zegt de spreadsheet van het grotere concern ‘de productielocatie kost veel geld’, dan is er vanwege de afspraken in ieder geval aanleiding om te praten. Dat is ook wat waard als er geen crisis is.”
Bedrijven zijn niet alleen belanghebbenden, maar vooral partners. Ze beschikken over kennis, technologie, logistieke netwerken, innovatiekracht en menskracht.
“De overheid krijgt uiteindelijk niets voor elkaar zonder ondernemers en het onderwijs”, stelt Erwin Hoogland. “Alles wat wij bedenken en doen, moeten we samen met deze partijen doen.”
Daarbij wijst Erwin op de term dual use: innovaties die zowel in een defensiesituatie als voor maatschappelijke toepassingen bruikbaar zijn. Denk aan drones die niet alleen een militaire toepassing hebben, maar ook medicijnen kunnen vervoeren of helpen bij brandpreventie.
Erwin: “In gesprekken met bedrijven probeer ik duidelijk te maken: denk niet alleen aan Defensie, maar ook wat een product breder kan betekenen voor de maatschappij. Dan ben je als defensie-industrie ook ‘fit for the future’ als de vraag vanuit de crisissituatie minder wordt.”
Kansen liggen niet alleen bij bedrijven die zichzelf als onderdeel van de defensie-industrie zien. “Heel veel mensen denken bij Defensie aan tanks, vliegtuigen en schepen”, zegt Erwin. “Maar het gaat van sok tot tank.”
Meer militairen betekent bijvoorbeeld ook dat er meer bedden nodig zijn in kazernes. Daarmee kan een bedrijf als Auping in Deventer interessant zijn voor Defensie, geeft Erwin aan. Hetzelfde geldt voor producenten van voedsel en textiel bijvoorbeeld.
In opdracht van de provincies Overijssel en Gelderland is Oost NL ingericht: een regionale investeringsmaatschappij die bedrijven helpt om aansluiting te vinden bij Defensie. Het doel? Vraag en aanbod in de defensie-industrie goed bij elkaar brengen en bijdragen aan een sterkere regionale economie. Volgens Erwin wordt de regio Oost-Nederland inmiddels gezien als frontrunner in de samenwerking met Defensie.
Hoe goed zijn bedrijven eigenlijk voorbereid op een grote, langdurige crisis? Dat moet blijken uit een stresstest, die op het programma staat.
De provincie Overijssel en Defensie ontwikkelden een stresstest voor het bedrijfsleven. Begin 2027 wordt deze bij vijftig Overijsselse bedrijven getest. “Daarbij kijken we hoe ondernemingen zijn voorbereid op verschillende crises, inclusief een conflictsituatie”, vertelt Erwin. De deelnemers krijgen vervolgens een weerbaarheidsadvies op maat. Meedoen aan de stresstest? Meld je aan <<Link naar webpagina Regio Stedendriehoek of provincie Overijssel?>>
Ook zetten we vanuit het regionale Whole of Society-programma met Defensie een oefening op van een grote, langdurige crisis, met diverse partijen en bedrijven. Het doel is niet om te proberen klaar te zijn voor de crisis, maar juist om te leren, vertelt Olaf.
“Door zo’n oefening willen we kijken: waar lopen we nu tegenaan? Welke cruciale partij missen we in de aanpak? We herhalen dit soort oefeningen, om het plaatje steeds completer te hebben.”
De regio Stedendriehoek heeft een sterke uitgangspositie om rond maatschappelijke weerbaarheid verdere stappen te zetten. Onder de noemer Safe & Smart Society werken ondernemers, onderwijs en overheden in onze regio samen aan een veilige samenleving en een slimme leefomgeving.
Veel belangrijke ingrediënten daarvoor zijn aanwezig: de ontwikkeling van Apeldoorn als Stad van Veiligheid, de aanwezigheid van Defensie en een sterk netwerk van onderwijsinstellingen en innovatieve bedrijven. Juist die mix biedt kansen om uit te groeien tot een proeftuin voor maatschappelijke weerbaarheid, ziet ook Erwin.
“We voeren als provincie Overijssel met de Regio Stedendriehoek het gesprek hoe we onze weerbaarheidsopgave kunnen koppelen aan het Centrum voor Veiligheid en Digitalisering in Apeldoorn. Hetzelfde geldt voor Stadscampus De Kien in Deventer, waar ze zich bezighouden met digital twin en stedelijke planologie. Als we die expertise allemaal bij elkaar kunnen brengen en inzetten, hebben we echt een cocktail tot succes in handen.”
Ook onderwijsinstellingen spelen een belangrijke rol. Erwin heeft goede contacten met onder meer Windesheim, Saxion, Deltion, Landstede en de Universiteit Twente. Bijvoorbeeld over het opleiden van jonge mensen tot reservist en het ondersteunen van Defensie bij de Nationale Weerbaarheidsopleiding.
Ook op het gebied van energie en voedsel wil de regio Stedendriehoek minder kwetsbaar zijn. Met projecten overal in de regio werken we aan het energiesysteem van de toekomst. De focus is breed: van lokale opwek en gebruik tot opslag van energie.
Met boeren in zijn gemeente praat Olaf enerzijds over hun rol wat betreft landschapsbeheer. Maar het gesprek gaat ook over hoe zij kunnen bijdragen aan de mate van zelfvoorziening van de regio. “Er zijn inspirerende voorbeelden van boeren uit het land, die zich richten op meer afzet in de eigen regio. Laten we die als voorbeeld nemen om te zorgen dat de Stedendriehoek minder afhankelijk wordt van partijen verder weg.”
Tijdens de European Week of Regions and Cities in Brussel gaven Erwin en Olaf samen met de Finse regio Tampere de workshop Defensie, weerbaarheid en regionale ecosystemen. Een belangrijke les was: kijk naar regio’s die al verder zijn.
Tampere is daarvan een voorbeeld. Deze regio is qua omvang en structuur vergelijkbaar met de Stedendriehoek, maar werkt al zo’n vijftien jaar langer aan maatschappelijke weerbaarheid. De Finnen brengen bijvoorbeeld heel helder in kaart welke partners er zijn rond thema’s als voedselvoorziening of sociale weerbaarheid.
“Ik geloof dat we de missie van onze regio ‘alles van waarde dichtbij’ waar kunnen maken”, zegt Olaf. “Maar we willen dat ook concreet inzichtelijk maken en onderbouwen, net als Tampere. We moeten gebruikmaken van de kennis die daar al is opgedaan en voortborduren op de goede voorbeelden”.
Met dat advies is Erwin het helemaal eens. “Ik ga het wiel natuurlijk niet opnieuw uitvinden, dus ik kijk goed hoe landen als Finland en Zweden zaken regelen. En wat we van de Baltische Staten kunnen leren.”
Erwin moedigt bedrijven in de regio Stedendriehoek aan: kijk buiten de grenzen van je regio, naar de buurregio’s. De provincie kan de verbindingen tussen de Stedendriehoek, Twente en Zwolle leggen. Erwin ziet kansen in hun verschillen. “Als iedere regio zich vooral focust op waar die goed in is, kunnen ze elkaar versterken.”
Die blik mag volgens hem nog breder. “Heel mooi is het laatste nieuws dat New Origin in Enschede een productiefaciliteit voor fotonische chips gaat realiseren. Dat gaat een boost geven aan technologie. Samen met Brainport Eindhoven en de Radboud Universiteit in Nijmegen creëren we een heel mooi ecosysteem voor chiptechnologie.”
De belangrijkste boodschap wat Olaf betreft? Dat maatschappelijke weerbaarheid iets is van de hele samenleving. En dat we niet moeten wachten tot een crisis zich aandient.
Dat betekent niet dat morgen alles geregeld moet zijn, wel dat we vandaag kunnen beginnen. Kijken wat er al is, ontdekken wat ontbreekt, afspraken maken en oefenen. Overheid, ondernemers, onderwijs, maatschappelijke organisaties en inwoners met elkaar verbinden.
Ook als die grote crisis nooit komt, levert deze aanpak iets op: sterkere netwerken, meer innovatie, economische kansen en een samenleving waarin mensen en organisaties elkaar beter weten te vinden.
“Wees niet te voorzichtig”, is de oproep van Erwin aan onze regio. “Denk groot en durf een stap naar voren te zetten.”
Dag van de Maatschappelijke Weerbaarheid
Op maandag 22 maart 2027 vindt in Apeldoorn de Dag van de Maatschappelijke Weerbaarheid plaats in Theater Orpheus. De vraag die centraal staat: hoe kunnen buurten en de samenleving zich voorbereiden op langdurige crises en hoe kunnen zij daarna weer sterker verder? Lees meer op www.dagvandemaatschappelijkeweerbaarheid.nl
